Кој прв го пренесе македонскиот збор во радиоетерот?

Ма­ке­дон­ски­от актер Или­ја Џу­ва­ле­ков­ски е пр­ви­от што проз­бо­рел на ма­ке­дон­ски ја­зик во ра­ди­о­е­те­рот, стои за­пи­ша­но во исто­ри­ја­та на ма­ке­дон­ско­то но­ви­нарс­тво. Ма­ке­дон­ски­от збор во ете­рот прв­пат е еми­ту­ван пре­ку про­гра­ма­та на ра­ди­о­ста­ни­ца­та „Сло­бод­на Ју­госла­ви­ја“, во Мос­ква, во сеп­тем­ври 1944 го­ди­на.

Три ме­се­ци по­доц­на во Скоп­је, за вре­ме на одр­жу­ва­ње­то на Вто­ро­то за­се­да­ние на АС­НОМ, кое тра­е­ло од 28 до 30 де­кем­ври 1944 го­ди­на, е на­пра­вен пр­ви­от ра­ди­о­пре­нос во Ма­ке­до­ни­ја. Ле­ген­дар­но­то „Збо­руе Ра­дио Скоп­је, збо­руе Ра­дио Скоп­је“ е на ма­ке­дон­ски­от пи­са­тел Вла­до Ма­ле­ски, кој го на­пра­вил пр­ви­от ра­ди­о­пре­нос и во исто­ри­ја­та на ма­ке­дон­ско­то но­ви­нарс­тво е за­пи­шан ка­ко прв ра­ди­о­ре­пор­тер. Од­лу­ка­та за „Ра­дио Скоп­је“ е до­не­се­на на пр­во­то за­се­да­ние на АС­НОМ. Ин­те­рес­но е тоа што пре­но­сот поч­ну­ва со ин­то­ни­ра­ње на хим­на­та на то­гаш­на Со­ци­ја­ли­стич­ка Ре­пуб­ли­ка Ма­ке­до­ни­ја, „Де­нес над Ма­ке­до­ни­ја се ра­ѓа“, а ток­му Ма­ле­ски е авто­рот на хим­на­та.

Ма­ке­дон­ски­от глас во ете­рот, нај­го­ле­ма по­бе­да на ре­во­лу­ци­ја­та

За овие важ­ни фа­кти во ма­ке­дон­ско­то но­ви­нарс­тво раз­го­ва­рав­ме со д-р То­ме Гру­ев­ски, про­фе­сор на сту­ди­и­те по но­ви­нарс­тво, ме­ди­у­ми и ко­му­ни­ка­ции на Прав­ни­от фа­кул­тет во Скоп­је „Ју­сти­ни­јан пр­ви“, на Уни­вер­зи­те­тот „Све­ти Ки­рил и Ме­то­диј“. Тој ги поз­на­вал лич­но и двај­ца­та – и Џу­ва­ле­ков­ски и Ма­ле­ски.

– Ко­га Ма­ле­ски го пра­вел пр­ви­от пре­нос, бил мно­гу воз­бу­ден, та­ка ба­рем ми рас­ка­жу­ва­ше – ве­ли про­фе­со­рот Гру­ев­ски и про­дол­жу­ва да ги пре­ра­ска­жу­ва им­пре­си­и­те на Ма­ле­ски од пр­ви­от ра­ди­о­пре­нос.

– Од воз­бу­да ми зап­на плун­ка­та. Ние, на­ви­сти­на, мис­лев­ме де­ка „сон­це­то ќе пе­че во Ма­ке­до­ни­ја“, алу­ди­рај­ќи на дел од тек­стот од хим­на­та „Де­нес над Ма­ке­до­ни­ја се ра­ѓа“. Ток­му Ма­ле­ски е автор на тек­стот на ма­ке­дон­ска­та хим­на, па тоа вне­ло до­пол­ни­тел­на воз­бу­да кај не­го во пре­но­сот. За не­го тоа би­ла нај­го­ле­ма­та по­бе­да на ре­во­лу­ци­ја­та, да се слуш­не ма­ке­дон­ски­от ја­зик. Е, се­га се по­ста­ву­ва пра­ша­ње­то кол­ку лу­ѓе во тоа вре­ме има­ле ра­ди­о­при­ем­ни­ци за да го чу­јат пре­но­сот – ве­ли Гру­ев­ски.

Џу­ва­ле­ков­ски од Мос­ква збо­ру­ва на ма­ке­дон­ски ја­зик

Акте­рот Или­ја Џу­ва­ле­ков­ски (1915-2004) пред Вто­ра­та свет­ска вој­на сту­ди­рал Му­зич­ка ака­де­ми­ја во Бел­град. Во август 1944 го­ди­на за­ми­нал за остро­вот Вис, ка­де што под ра­ко­водс­тво на Вје­кос­лав Африќ на­ста­пу­вал во Те­а­та­рот на на­род­но­то ос­ло­бо­ду­ва­ње. По­тоа Вељ­ко Вла­хо­виќ го зел во сво­јот тим и за­ми­на­ле за Мос­ква, ка­де што тој ста­нал член на уре­ду­вач­ки­от од­бор на ра­ди­о­ста­ни­ца­та „Сло­бод­на Дал­ма­ци­ја“.

Во Мос­ква ра­ди­о­ста­ни­ца­та „Сло­бод­на Ју­гос­ла­ви­ја“ еми­ту­ва­ла про­гра­ма на срп­ски, сло­ве­неч­ки и на ма­ке­дон­ски ја­зик, а ма­ке­дон­ска­та ре­дак­ци­ја ја во­дел Џу­ва­ле­ков­ски.

– За не­го има сним­ки и во „Ра­дио Скоп­је“. Ту­ка ги прес­лу­шу­ва­ат си­те ра­ди­о­ста­ни­ци, „Ра­дио Лон­дон“, „Ра­дио Мос­ква“, и има­ат го­ле­ми те­ле­гра­фи­сти и де­ши­фра­то­ри на бил­те­ни и пре­ку аген­ци­ја­та ТАМ ис­пра­ќа­ат тек­сто­ви за ра­ди­о­ста­ни­ца­та „Сло­бод­на Ју­гос­ла­ви­ја“. Та­му Џу­ва­ле­ков­ски ги чи­та нај­но­ви­те на­ста­ни од фрон­тот во Ма­ке­до­ни­ја и во Ју­гос­ла­ви­ја – рас­ка­жу­ва Гру­ев­ски.

Оваа ра­ди­о­ста­ни­ца би­ла гла­вен из­вор за снаб­ду­ва­ње ин­фор­ма­ции за со­стој­би­те на фрон­то­ви­те во све­тот и кај нас. Ме­ѓу­тоа, во пер­и­о­дот до овој да­тум, Ко­му­ни­стич­ка­та пар­ти­ја ре­чи­си во се­кое ме­сто ор­га­ни­зи­ра­ла прис­луш­на служ­ба за фа­ќа­ње на ин­фор­ма­ци­и­те од ра­ди­о­ста­ни­ци­те на со­јуз­нич­ки­те зем­ји, а осо­бе­но „Ра­дио Мос­ква“ и „Ра­дио Лон­дон“.

– Тоа се пра­ве­ше пре­ку иле­гал­ни­те ра­ди­о­а­па­ра­ти до кои КП до­а­ѓа­ше на раз­ни на­чи­ни во рам­ки­те на комп­ле­ти­ра­ње­то на пар­ти­ска­та тех­ни­ка – служ­ба ко­ја се за­ни­ма­ва­ше со ор­га­ни­зи­ра­ње­то, про­из­ве­ду­ва­ње­то и ши­ре­ње­то комп­ле­тен про­па­ган­ден, глав­но пе­ча­тен ма­те­ри­јал, ка­ко од­го­вор на пе­чат­на­та и дру­га про­па­ган­да на оку­па­то­рот. Нај­на­пред се поч­на со из­да­ва­ње пер­и­о­дич­ни бил­те­ни, нај­че­сто на­ре­че­ни ра­ди­о­ве­сти, са­мо за со­стој­ба­та на фрон­то­ви­те и по­себ­но за Источ­ни­от фронт, а по­доц­на со ос­по­со­бу­ва­ње­то на гра­до­ви­те за оваа цел се по­ми­на кон по­бо­га­та пе­чат­на про­па­ган­да до из­да­ва­ње вес­ни­ци – об­јас­ну­ва про­фе­со­рот Гру­ев­ски.

Во Гор­но Вра­нов­ци се соз­да­ва­ше ма­ке­дон­ска­та исто­ри­ја

Исто­ри­ски­те по­да­то­ци ве­лат де­ка на 27 ја­ну­а­ри 1941 поч­ну­ва да ра­бо­ти „Ра­дио Скоп­је“ на срп­ски ја­зик и таа про­гра­ма трае сè до 6 април иста­та го­ди­на, до бом­бар­ди­ра­ње­то. По­тоа Ма­ке­до­ни­ја е оку­пи­ра­на од Бу­га­ри­ја и про­гра­ма­та на „Ра­дио Скоп­је“ се еми­ту­ва на бу­гар­ски ја­зик.

– Има по­да­то­ци де­ка за вре­ме на Вто­ра­та свет­ска вој­на има ед­на иле­гал­на ра­ди­о­ста­ни­ца што ра­бо­ти во Гор­но Вра­нов­ци. Се­га исто­ри­ча­ри­те се бо­рат да до­ка­жат де­ка пр­ви­от ра­ди­о­пре­нос не е од Вто­ро­то за­се­да­ние на АС­НОМ, ту­ку од Гор­но Вра­нов­ци ко­га поч­ну­ва из­ле­гу­ва­ње­то на пр­ви­от дне­вен вес­ник во Ма­ке­до­ни­ја, „Но­ва Ма­ке­до­ни­ја“, на 29 октом­ври 1944 го­ди­на. Ве­лат де­ка то­гаш во Гор­но Вра­нов­ци има­ло и еден пре­да­ва­тел и поч­ну­ва­ат да еми­ту­ва­ат ра­ди­о­про­гра­ма. Во тоа вре­ме поч­ну­ва да ра­бо­ти и аген­ци­ја­та Те­ле­граф­ска аген­ци­ја на Ма­ке­до­ни­ја (ТАМ). Пре­зи­ди­у­мот на АС­НОМ на сво­ја­та тре­та сед­ни­ца, што ја одр­жа во ма­на­сти­рот „Све­ти Про­хор Пчин­ски“, еден ме­сец по исто­ри­ско­то Пр­во за­се­да­ние на АС­НОМ, до­не­ло од­лу­ка за ос­но­ва­ње на ТАМ. Ка­ко што би­ло во Јај­це, ка­де што се одр­жа­ло Со­бра­ни­е­то на АВ­НОЈ, та­ка би­ло и во Гор­но Вра­нов­ци – ве­ли про­фе­со­рот Гру­ев­ски.

Фа­кти­те го­во­рат де­ка уште во 1931 го­ди­на со Же­нев­ски­от до­го­вор, во Лу­церн, Швај­ца­ри­ја,  е до­де­ле­на фре­квен­ци­ја за „Ра­дио Скоп­је“.

До­де­ка не стиг­на­ле лен­ти­те, се­кој ден хим­на­та се пе­е­ла во жи­во

Ко­га се фор­ми­ра­ла ре­дак­ци­ја­та на „Ра­дио Скоп­је“, се­кој ден про­гра­ма­та поч­ну­ва­ла со ин­то­ни­ра­ње на хим­на­та, на­у­тро во пет ча­сот.

– То­гаш не­ма­ло сним­ки, не­ма­ло лен­ти, не­ма­ло ни­што. И се­кој ден, до­де­ка не стиг­на­ле пр­ви­те лен­ти и сним­ки, це­ли­от хор, на­ре­ден, пе­ел во жи­во. А, пред да поч­не хо­рот со пе­е­ње­то, со удар во гонг се оз­на­чу­ва­ло точ­но пет ча­сот. А, ка­ко се уди­ра­ло? Со два ка­па­ци од тен­џе­ри­ња! – рас­ка­жу­ва Гру­ев­ски од она што го на­у­чил од по­во­зрас­ни­те во „Ра­дио Скоп­је“.

„Де­нес над Ма­ке­до­ни­ја се ра­ѓа“ е на­ци­о­нал­на хим­на на Ре­пуб­ли­ка Ма­ке­до­ни­ја. Автор на тек­стот е Вла­до Ма­ле­ски, а автор на му­зи­ка­та е То­дор Ска­лов­ски. На­пи­ша­на е 1941 го­ди­на. По за­вр­шу­ва­ње на Вто­ра­та свет­ска вој­на е усво­е­на ка­ко хим­на на СР Ма­ке­до­ни­ја, а од оса­мо­сто­ју­ва­ње­то на Ма­ке­до­ни­ја, на 11 август 1992 го­ди­на, со за­кон е прог­ла­се­на за хим­на на Ре­пуб­ли­ка Ма­ке­до­ни­ја. Прв­пат се из­ве­ду­ва на до­че­кот на но­ва­та 1942 го­ди­на во Стру­га, во ку­ќа­та на Со­тир Шу­та.

Прв­пат хим­на­та, ко­га се офи­ци­ја­ли­зи­ра­ла во 1992 го­ди­на, би­ла ис­пе­а­на од три­о­то Ни­ко­ла Ба­дев, Ва­ска Или­е­ва и Але­ксан­дар Са­ри­ев­ски, бар­до­ви­те на ма­ке­дон­ска­та му­зи­ка.

Ин­те­рес­ни фа­кти за раз­во­јот на ма­ке­дон­ско­то ра­дио

– Во по­во­е­ни­от пер­и­од „Ра­дио Скоп­је“ до­жи­веа го­ле­ма екс­пан­зи­ја.

– Сè до 1950 го­ди­на еми­си­и­те на „Ра­дио Скоп­је“ ди­рект­но се еми­ту­ваа на про­гра­ма­та.

– Во 1960 го­ди­на со пре­да­ва­те­лот од 202 ме­га­хер­ци бе­ше во­ве­де­на Вто­ра­та про­гра­ма, ко­ја бе­ше на­ме­не­та за слу­ша­те­ли­те во Скоп­је.

– На 29 но­ем­ври 1970 го­ди­на бе­ше пу­штен во ра­бо­та 1000-ки­ло­вол­тен пре­да­ва­тел за Пр­ва­та про­гра­ма на „Ра­дио Скоп­је“. На Пр­ва­та про­гра­ма то­гаш се во­ве­доа и еми­си­и­те на ал­бан­ски, бу­гар­ски и грч­ки ја­зик за слу­ша­те­ли­те во странс­тво. „Ра­дио Скоп­је“, по­крај сво­и­те две про­гра­ми, ја во­ве­де и Тре­та­та про­гра­ма на 28 де­кем­ври 1979 го­ди­на на де­нот на од­бе­ле­жу­ва­ње­то на 35-го­диш­ни­на­та од ос­но­ва­ње­то на „Ра­дио Скоп­је“.

– Про­гра­ма­та на ал­бан­ски ја­зик на „Ра­дио Скоп­је“ бе­ше во­ве­де­на на 4 мај 1948 го­ди­на. Исто та­ка се еми­ту­ва и про­гра­ма на тур­ски ја­зик. Еми­си­и­те на ром­ски ја­зик се еми­ту­ва­ат на Вто­ра­та про­гра­ма на ма­ке­дон­ско­то ра­дио од 19 фе­вру­а­ри 1991 го­ди­на. Пр­ва­та 30- ми­нут­на еми­си­ја на вла­шки ја­зик на бра­но­ви­те на ма­ке­дон­ско­то ра­дио се слуш­на во ете­рот на 8 март 1991 го­ди­на.

Пи­шу­ва: Але­ксан­дра Маз­не­ва-Бун­да­лев­ска

Republika.mk - содржините, графичките и техничките решенија се заштитени со издавачки и авторски права (copyright). Крадењето на авторски текстови е казниво со закон. Дозволено е делумно превземање на авторски содржини (текст и фотографии) со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.